BHYT hộ gia đình - từ quy định pháp luật đến thực tiễn thực hiện

Thứ năm - 08/10/2015 15:27
Luật Sửa đổi bổ sung một số điều của Luật BHYT được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 13/06/2014, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2015, có nhiều điểm mới quan trọng, thể hiện sự nỗ lực tiến tới BHYT toàn dân của Đảng, Nhà nước, tạo điều kiện cho mọi người dân đều được bảo vệ và chăm sóc sức khỏe. Một trong những nội dung quan trọng là quy định về việc tham gia BHYT theo hộ gia đình.
BHYT hộ gia đình - từ quy định pháp luật đến thực tiễn thực hiện
Quy định pháp luật về tham gia BHYT theo hộ gia đình
 
Sau khi Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT được thông qua, Chính phủ ban hành Nghị định số 105/2014/NĐ-CP ngày 15/11/2014 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật BHYT; Bộ Y tế - Bộ Tài chính nghiên cứu soạn thảo Thông tư liên tịch số 41/2014/TTLT-BYT-BTC ngày 24/11/2014 hướng dẫn thực hiện BHYT - đây là những văn bản quan trọng, là cơ sở pháp lý triển khai thực hiện BHYT nói chung, tham gia BHYT theo hộ gia đình nói riêng.
 
Về đối tượng tham gia
 
Theo quy định tại Khoản 1 Điều 7 Luật BHYT và Khoản 5 Điều 1 Thông tư liên tịch số 41/TTLT-BTC-BYT, hộ gia đình tham gia BHYT bao gồm toàn bộ người có tên trong sổ hộ khẩu (trừ người đã khai báo tạm vắng) hoặc sổ tạm trú. Thành viên trong hộ gia đình tham gia BHYT theo hộ gia đình gồm những người thuộc hộ gia đình, có tên trong sổ hộ khẩu, trừ đối tượng đã tham gia BHYT thuộc nhóm do người lao động, chủ sử dụng lao động đóng; nhóm do tổ chức BHXH đóng; các nhóm được ngân sách nhà nước đóng hoặc hỗ trợ mức đóng BHYT.
 
Ví dụ, gia đình bà A có 06 người có tên trong sổ hộ khẩu, trong đó có 01 người là viên chức nhà nước, 01 người là học sinh; ngoài ra, có 01 người đến đăng ký tạm trú. Như vậy, số người tham gia BHYT theo hộ gia đình bà A là 06 – 02 + 01 = 05 người. Để triển khai thực hiện cho người dân tham gia BHYT theo hộ gia đình, Luật đã quy định UBND cấp xã có trách nhiệm lập danh sách tham gia BHYT theo mẫu do BHXH Việt Nam quy định (thông qua hệ thống đại lý BHYT hoặc từ thôn, bản của xã).
 
Quy định tham gia BHYT theo hộ gia đình nhằm bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cho tất cả các thành viên trong gia đình và bảo đảm nguyên tắc chia sẻ rủi ro ngay từ trong gia đình nếu không may có bị ốm đau cần chi phí khám, chữa bệnh, phù hợp với mục tiêu tiến tới BHYT toàn dân đã được Đảng và Nhà nước ta xác định. Với cơ cấu lao động Việt Nam, bộ phận lao động thuộc khu vực nông nghiệp, lao động tự do chiếm số đông và tập trung sinh sống ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa… nên nhận thức về BHYT, cũng như ý thức bảo vệ sức khỏe còn nhiều hạn chế. Bởi vậy, quy định bắt buộc tham gia BHYT theo hộ gia đình là một trong các giải pháp cần thiết để thực hiện mục tiêu bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân thông qua BHYT. Từ góc độ pháp luật, quy định đối tượng tham gia BHYT theo hộ gia đình được coi là giải pháp quan trọng để bảo đảm mở rộng diện bao phủ của BHYT. BHYT cũng có thể được nhìn nhận như một loại dịch vụ đặc biệt bởi mục tiêu chia sẻ rủi ro trong chi phí khám, chữa bệnh. Cùng với xu thế phát triển, chất lượng dịch vụ y tế ngày càng cao, mức viện phí ngày càng tăng gây sức ép về tài chính cho người bệnh và gia đình, đặc biệt trong trường hợp bệnh nặng, điều trị dài ngày, điều kiện kinh tế hạn hẹp. Tham gia BHYT nói chung, BHYT theo hộ gia đình nói riêng, chính là một giải pháp hiệu quả để hạn chế gánh nặng tài chính khi rủi ro ốm đau, bệnh tật.
 
Tham gia BHYT với động cơ đúng đắn phải là việc lúc khỏe mua thẻ BHYT để dành cho lúc bệnh tật, ốm đau; song lâu nay, phần lớn người dân thường “lựa chọn ngược” khi tham gia BHYT, thể hiện ở chỗ khi có nguy cơ sử dụng vụ y tế mới mua thẻ BHYT hoặc lựa chọn những thành viên yếu nhất, có nguy cơ mắc bệnh cao nhất trong gia đình để ưu tiên tham gia BHYT, chưa quan tâm đến những người khỏe mạnh. Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm tăng thêm gánh nặng cho Quỹ BHYT trong việc cân đối tài chính, đảm bảo thu – chi; hơn nữa, mục đích chia sẻ rủi ro, tương trợ cộng đồng của BHYT không đạt được. Việc bắt buộc tham gia BHYT đối với toàn bộ thành viên hộ gia đình theo Luật BHYT hiện hành không chỉ giúp cho từng cá nhân, hộ gia đình giảm tải gánh nặng viện phí mà còn thể hiện tính nhân văn và trách nhiệm cộng đồng, là nghĩa vụ của mỗi thành viên.
 
Mức đóng BHYT
 
Căn cứ Điểm k, Khoản 1, Điều 15 Luật BHYT, mức đóng của người tham gia BHYT theo hộ gia đình tối đa bằng 6% mức lương cơ sở và do đối tượng đóng theo hộ gia đình. Theo quy định tại Điểm g, Khoản 1, Điều 2 Nghị định 105/2014/NĐ-CP, từ ngày 01/01/2015, mức đóng BHYT tối đa cho thành viên hộ gia đình bằng 4,5% mức lương cơ sở, dần lũy thoái lần lượt theo thứ tự người cùng hộ tham gia BHYT, tới mức thấp nhất chỉ bằng 40% của 4,5% mức lương cơ sở. Cụ thể, người thứ nhất đóng bằng 70% mức lương cơ sở; người thứ hai, thứ ba, thứ tư đóng lần lượt bằng 70%, 60%, 50% mức đóng của người thứ nhất; từ người thứ năm trở đi đóng bằng 40% mức đóng của người thứ nhất. Riêng đối với hộ gia đình được ngân sách nhà nước hỗ trợ mức đóng thì không áp dụng giảm trừ mức đóng. Như vậy, giả sử gia đình bà A (trong ví dụ trên) có 05 người tham gia BHYT theo hộ gia đình, số tiền đóng BHYT của năm 2015 sẽ là:
 
Người thứ nhất: 1.150.000 đồng x 4,5% x 12 tháng = 621.000 đồng.
 
Người thứ hai: 621.000 đồng x 70% = 434.700 đồng.
 
Người thứ ba: 621.000 đồng x 60% = 372.600 đồng.
 
Người thứ tư: 621.000 đồng x 50% = 310.500 đồng.
 
Người thứ năm: 621.000 đồng x 40% = 248.400 đồng.
 
Để làm rõ mức đóng cụ thể cũng như lợi ích kinh tế từ việc đóng phí BHYT theo hộ gia đình, hãy tiến hành một vài phép tính đơn giản:
 
Nếu 05 người trong gia đình bà A tham gia BHYT theo cá nhân độc lập như trước đây, tổng mức đóng BHYT họ là:
 
1.150.000 đồng x 4,5% x 12 tháng x 05 người = 3.105.000 (đồng).
 
Nhưng thực tế, khi tham gia BHYT theo hộ gia đình với mức đóng quy định hiện nay, tổng mức đóng BHYT  theo hộ gia đình nhà bà A chỉ là:
 
621.000 + 434.700 + 372.600 + 310.500 + 248.400 = 1.987.200 đồng.
 
Mức đóng này thậm chí chỉ hơn mức đóng cho 03 người nếu tham gia BHYT theo cá nhân chút ít (621.000 x 03 = 1.863.000 đồng), tiết kiệm tới 1.117.800 đồng (3.105.000 – 1.987.200 = 1.117.800 đồng), thừa kinh phí đóng BHYT cho thêm 04 người khác trong hộ gia đình (248.400 x 04 = 993.600 đồng), gần đủ kinh phí đóng BHYT cho thêm 05 người trong hộ gia đình (248.400 x 05 = 1.242.000 đồng).
 
Như vậy, nếu tham gia theo hộ gia đình của ví dụ trên thì bình quân mỗi người chỉ chi trả 33.120 đồng/tháng (1.987.200 đồng : 05 người : 12 tháng = 33.120 đồng).
 
Có thể thấy rất rõ lợi ích khi tham gia BHYT theo hộ gia đình là sự chia sẻ gánh nặng tài chính của Quỹ BHYT với người đóng BHYT. Nếu gia đình có nhiều người cùng tham gia BHYT theo hộ gia đình, chi phí mua thẻ giảm được tương đối nhiều, trong khi quyền lợi hưởng hiện nay hoàn toàn không có sự phân biệt theo mức đóng.
 
Dự liệu cho trường hợp điều chỉnh mức đóng để cân đối quỹ, cộng thêm yếu tố đặc thù của căn cứ đóng BHYT theo hộ gia đình có dựa trên mức tiền lương cơ sở - là một yếu tố động, có thể được điều chỉnh - nên Thông tư liên tịch số 41/TTLT-BYT-BTC có quy định về việc xác định mức đóng BHYT khi Nhà nước điều chỉnh mức đóng BHYT, mức tiền lương cơ sở. Theo đó, khi Nhà nước điều chỉnh mức đóng BHYT, mức lương cơ sở thì người tham gia không phải đóng bổ sung phần chênh lệch do điều chỉnh mức đóng BHYT, mức lương cơ sở đối với thời gian còn lại đã đóng BHYT. Điều này cũng rất có lợi cho người đóng BHYT khi mà xu hướng chung của việc điều chỉnh mức đóng BHYT, mức tiền lương cơ sở thường là tăng lên. Lợi ích này có thể góp phần tạo động lực cho đối tượng tham gia lựa chọn đóng BHYT cho cả năm thay vì đóng 03 tháng hay 06 tháng một lần.
 
Phương thức đóng
 
Theo Khoản 6, Điều 15 Luật BHYT, định kỳ 03 tháng, 06 tháng hoặc 12 tháng, đại diện hộ gia đình, tổ chức, cá nhân đóng đủ số tiền thuộc trách nhiệm phải đóng vào Quỹ BHYT. Đơn vị đứng ra thu phí BHYT hộ gia đình được xác định cụ thể theo Khoản 6, Điều 2, Thông tư liên tịch số 41/TTLT-BYT-BTC, đó là tổ chức BHXH hoặc đại lý thu BHYT tại cấp xã. Một mặt, đây là giải pháp hỗ trợ những hộ gia đình còn khó khăn về kinh tế, khi họ không thể hoặc khó có điều kiện đóng phí BHYT cho cả năm thì có thể lựa chọn đóng làm nhiều đợt trong năm (03 tháng hoặc 06 tháng một lần). Tuy nhiên, mặt khác, quy định này lại khiến cho khối lượng công việc của cơ quan, tổ chức, đại lý thu BHYT tăng lên đáng kể, khi mà số lần thu phí cao hơn, việc tính toán phí thu cho mỗi đợt thêm phức tạp, chưa kể đến trường hợp đến thời hạn nộp phí, người dân đã tham gia và được cấp thẻ lại “quên” hoặc không thể tiếp tục đóng phí BHYT. Mặc dù vậy, Nhà nước đã thể hiện sự quyết tâm phát triển BHYT hộ gia đình, sẵn sàng nhận những khó khăn về mình để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân. Từ đây, đặt thêm yêu cầu bức thiết đối với hệ thống thu BHYT về việc trang bị và ứng dụng công nghệ thông tin để triển khai hoạt động nghiệp vụ; đội ngũ cán bộ BHYT cũng cần nâng cao tinh thần trách nhiệm, cải thiện thái độ làm việc, hoàn thiện kỹ năng chuyên môn.
 
 
Thực tiễn thực hiện BHYT theo hộ gia đình
 
Những quy định về tham gia BHYT theo hộ gia đình chính thức được áp dụng từ ngày 01/01/2015, tính đến nay đã qua hơn 07 tháng và đã có những kết quả bước đầu. Tính đến ngày 30/06/2015, cả nước có 66,2 triệu người tham gia BHYT, đạt tỷ lệ bao phủ 72,6% dân số, cao hơn thời điểm cuối năm 2014 là trên 64 triệu và đạt 71,6%. Riêng nhóm đối tượng BHYT theo hộ gia đình, đến 30/06/2015 có trên 7,78 triệu người tham gia BHYT đạt 26,3% số người phải tham gia BHYT theo hộ gia đình, tăng trên 522.917 người, tương đương 7,2% so với cùng kỳ năm 2014.  Kết quả này là một tín hiệu phấn khởi hơn về việc triển khai BHYT theo hộ gia đình nhưng chưa phải là con số có thể yên tâm, bởi mục tiêu đặt ra là tỷ lệ bao phủ của BHYT đến cuối năm 2015 đạt ít nhất 75% dân số, trong đó không thể không kể đến sự đóng góp quan trọng của nhóm đối tượng tham gia BHYT theo hộ gia đình.
 
Thực tế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm cả chủ quan và khách quan, cả về phía đối tượng tham gia BHYT hộ gia đình và cơ quan tổ chức thực hiện. Trước hết, tham gia BHYT theo hộ gia đình là một quy định mới, vì vậy cũng không tránh khỏi những khó khăn ban đầu. Người dân không dễ dàng thực hiện ngay quy định mới mẻ khi mà họ chưa nhận thấy lợi ích trực tiếp, nhãn tiền, đặc biệt là đối với nhóm đối tượng còn khó khăn về kinh tế. Sự hiểu biết về những lợi ích của việc tham gia BHYT theo hộ gia đình còn hạn chế, cộng thêm thói quen “lựa chọn ngược” khiến nhiều người dân không mấy thiết tha với việc tham gia BHYT theo hộ gia đình. Họ không nhận thức đầy đủ về ý nghĩa nhân văn của BHYT, không xác định trách nhiệm san sẻ cộng đồng hay hiểu thấu đáo sự bảo vệ mà BHYT có thể mang lại nếu rủi ro ốm đau, bệnh tật xảy ra với bất kỳ thành viên nào của gia đình. Thực tiễn thực hiện BHYT trước đây cho thấy, người dân luôn phải cân nhắc trong việc tham gia BHYT: Nếu tham gia cho các thành viên trong hộ gia đình, chi phí kinh tế chung của cả gia đình sẽ phải dành ra một khoản để đảm bảo cho lúc ốm đau của mỗi thành viên; nếu không tham gia, gia đình sẽ bớt đi chi phí đó nhưng phải chấp nhận rủi ro cao khi phải chi trả toàn bộ chi phí y tế khi mỗi thành viên cần sử dụng các dịch vụ y tế. Quy định bắt buộc tham gia BHYT theo hộ gia đình hiện nay đồng nghĩa với việc thành viên hộ gia đình không có quyền lựa chọn việc tham gia hay không, bởi thế, “bài toán cân nhắc” của người dân đã ảnh hưởng trực tiếp tới việc tổ chức thực hiện quy định pháp luật, là nguyên nhân khiến cho tình trạng một số cá nhân không tiếp tục tham gia BHYT trong khi các năm trước họ vẫn tham gia.
 
Để bảo đảm cho sự tham gia BHYT theo hộ gia đình, pháp luật đã quy định mức hỗ trợ tham gia BHYT tương đối lớn với các hộ gia đình nghèo như: Ngân sách nhà nước đóng phí BHYT cho người thuộc hộ nghèo hoặc hỗ trợ 100% mức đóng BHYT (hộ cận nghèo mới thoát nghèo, hộ cận nghèo đang sinh sống tại các huyện nghèo), hỗ trợ tối thiểu 70% mức đóng BHYT cho những hộ cận nghèo khác.  Tuy nhiên, với những gia đình thuộc hộ cận nghèo, khi mà cuộc sống còn chật vật với cơm áo gạo tiền, việc tự trang trải khoảng 30% mức phí đóng BHYT cho các thành viên hộ gia đình không phải là chuyện nhỏ, với những hộ mặc dù không thuộc hộ cận nghèo nhưng tình trạng kinh tế chẳng khấm khá hơn là bao, việc có được chi phí để đóng BHYT khi không được hỗ trợ mức phí BHYT lại càng là vấn đề lớn. Thêm vào đó, một rào cản khiến cho BHYT hộ gia đình khó thu hút sự tham gia của các đối tượng theo luật định chính là thủ tục cấp thẻ BHYT hộ gia đình trong thực tiễn. Trong hơn hai tháng đầu năm, do chưa có hướng dẫn cụ thể về tham gia BHYT hộ gia đình nên việc giải thích, áp dụng các quy định pháp luật về BHYT hộ gia đình tại các địa phương chưa thống nhất. Với đối tượng tham gia BHYT theo hộ gia đình, trong rất nhiều trường hợp, để được cấp thẻ BHYT, người dân phải xuất trình hồ sơ mua BHYT với các giấy tờ luật định, kèm theo những giấy tờ chứng minh tình trạng tham gia BHYT của tất cả các thành viên khác trong hộ gia đình như sổ hộ khẩu, sổ đăng ký tạm trú, giấy xác nhận tạm vắng (nếu gia đình có người có tên trong sổ hộ khẩu nhưng đã đi công tác xa, lập gia đình riêng ở xa,…), quyết định hoặc bản án ly hôn (nếu gia đình có người có tên trong sổ hộ khẩu nhưng đã ly hôn), thẻ BHYT của những người khác trong hộ gia đình (nếu có người thuộc các nhóm đối tượng tham gia BHYT khác)… Đặc biệt, với những người không có hộ khẩu mà chỉ thuê trọ, tạm trú, muốn tham gia BHYT theo hộ gia đình, họ phải “rủ” được tất cả những người cùng thuê trọ tham gia, phải thuyết phục được chủ cho thuê trọ xác nhận… Đây nhiều khi là những nhiệm vụ rất khó khả thi, thậm chí bất khả thi, gây không ít những bức xúc, bực bội, phản ứng tiêu cực… cho người dân khi làm thủ tục cấp thẻ BHYT theo hộ gia đình.
 
Ngày 12/03/2015, BHXH Việt Nam đã ban hành Công văn số 777/BHXH-BT về việc hướng dẫn một số nội dung về thu BHYT gửi BHXH các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, trong đó có việc tham gia BHYT theo hộ gia đình. Theo đó, với những người trước đây đã tham gia BHYT tự nguyện, từ ngày 01/01/2015 vẫn tiếp tục thực hiện cho cá nhân đó, đóng 100% mức đóng; những người còn lại trong hộ gia đình chưa tham gia BHYT, khi tham gia BHYT thì bắt buộc thực hiện theo hộ gia đình. Từ ngày 01/01/2016 trở đi, toàn bộ những người có tên trong sổ hộ khẩu hoặc sổ tạm trú phải thực hiện BHYT theo hộ gia đình. Sự ra đời của Công văn số 777/BHXH-BT đã tạo ra một “cú hích” quan trọng giúp tăng nhanh số lượng người dân tham gia BHYT theo hộ gia đình. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế và để bảo đảm triển khai BHYT theo hộ gia đình đúng pháp luật, hiệu quả hơn và chúng ta còn 74,7% người thuộc hộ gia đình chưa tham gia BHYT. Để đạt chỉ tiêu 75% dân số có thẻ BHYT và tăng cường phát triển đối tượng tham gia BHYT theo hộ gia đình trong thời gian tới, cần thực hiện một số giải pháp sau:
 
- Mở rộng và tăng cường hiệu quả công tác tuyên truyền pháp luật về BHYT, trong đó có việc tham gia BHYT theo hộ gia đình, giúp người dân hiểu rõ trách nhiệm tham gia BHYT theo hộ gia đình, những lợi ích được thụ hưởng, thấy rõ sự khác biệt về quyền lợi giữa việc tham gia và trốn tránh tham gia BHYT. Công tác tuyên truyền cần được thực hiện thường xuyên, dưới nhiều hình thức như đối thoại trực tiếp, tuyên truyền lồng ghép, báo cáo, cung cấp tài liệu tuyên truyền tại hội nghị, hội thảo, chuyên đề, tập huấn…; duy trì các chuyên trang, chuyên mục tuyên truyền về BHYT nói chung, BHYT theo hộ gia đình nói riêng. Các cơ quan chức năng cần thường xuyên cập nhật, cung cấp thông tin về chế độ, chính sách, tình hình, kết quả thực hiện BHYT cho các cơ quan báo chí… Song song với đó, công tác quản lý của Nhà nước nói chung, của ngành Y tế nói riêng đối với việc nâng cao chất lượng dịch vụ khám, chữa bệnh BHYT cần được tăng cường nhằm tạo niềm tin hơn nữa cho người dân đối với BHYT, tạo thêm động lực để họ quyết định tham gia BHYT.
 
- Cải cách thủ tục hành chính liên quan đến phát triển đối tượng tham gia BHYT nói chung, tham gia BHYT hộ gia đình nói riêng theo hướng đơn giản, tạo thuận lợi cho người tham gia BHYT.
 
- Không ngừng cải thiện thái độ làm việc, nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức Ngành BHXH; tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ UBND cấp xã, Đại lý thu BHYT về nhiệm vụ lập danh sách, rà soát đối tượng, thu tiền và trả thẻ BHYT cho đối tượng tham gia BHYT theo hộ gia đình; triển khai đánh giá hiệu quả của hệ thống Đại lý thẻ BHYT và chủ động tổ chức hệ thống đại lý theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả; tiếp tục nghiên cứu mở rộng các hình thức tổ chức đại lý thu BHYT...
 
- Đẩy mạnh phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh cho người có thẻ BHYT, tăng niềm tin cho người dân vào tấm thẻ BHYT.
 
Quy định và thực hiện BHYT theo hộ gia đình kỳ vọng lấp đầy những “lỗ hổng” về đối tượng tham gia trong diện bao phủ của BHYT vì mục tiêu BHYT toàn dân đang được nỗ lực triển khai thực hiện. Những kinh nghiệm được đánh giá cao trong quá trình triển khai BHYT thời gian vừa qua với những nhóm đối tượng khác cũng là bài học quý báu cho việc thực hiện BHYT theo hộ gia đình. Bên cạnh đó, với sự thận trọng trong tổ chức thực hiện và nghiêm túc rút kinh nghiệm, hy vọng trong thời gian tới, BHYT theo hộ gia đình sẽ đạt được hiệu quả hơn nữa./.

Nguồn tin: (Theo Tạp chí BHXH)

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn