Bàn về giải pháp thực hiện tốt Điều 60 của Luật BHXH sửa đổi

Thứ sáu - 03/07/2015 16:03
Luật BHXH năm 2014 được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2014, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2016, trong đó có quy định về BHXH một lần (Điều 60), không khuyến khích việc hưởng BHXH một lần nhằm mục đích người lao động tham gia BHXH là để có được sự bù đắp về thu nhập khi gặp phải những “rủi ro xã hội” trong quá trình lao động và có được cuộc sống đảm bảo sau khi hết tuổi lao động, được hưởng lương hưu. Vậy giải pháp nào để thực hiện tốt điều Luật này?
Bàn về giải pháp thực hiện tốt Điều 60 của Luật BHXH sửa đổi
Trước hết, cần xem xét sự cần thiết và tính lịch sử của vấn đề BHXH một lần. Thực ra BHXH một lần (chính xác hơn là hưởng BHXH một lần), không phải là mới ở nước ta và càng không mới đối với lịch sử phát triển BHXH trên thế giới. Ngay trong Công ước 102 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng có những điều khoản quy định về hưởng BHXH một lần, nhất là đối với các chế độ ốm đau, thất nghiệp, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (không nặng). Qua nghiên cứu, tìm hiểu các tư liệu trong và ngoài nước có liên quan cho thấy, quy định hưởng BHXH một lần nhằm:
 
- Bảo đảm lợi ích hợp pháp của người lao động khi tham gia BHXH trong bất kỳ trường hợp nào, theo nguyên tắc có đóng, có hưởng.
 
- Tạo điều kiện cho người tham gia BHXH có một khoản thu nhập thay thế tức thời, để chi trả các chi phí có liên quan.
 
- Tạo điều kiện cho người tham gia BHXH trong những trường hợp bất khả kháng không thể tiếp tục tham gia BHXH được nữa được hưởng BHXH (một lần) tương đương với những khoản đã đóng góp. Đồng thời, hỗ trợ họ có cơ hội tham gia vào các cơ chế ASXH khác theo pháp luật của mỗi quốc gia.
 
Như vậy, có thể thấy, mặc dù có quy định về BHXH một lần nhưng chủ yếu cho các chế độ BHXH ngắn hạn và được quy định rằng các quốc gia phải đảm bảo rằng số tiền (trả một lần) phải được sử dụng đúng mục đích. Đối với các chế độ BHXH dài hạn, các quốc gia đều có hàm ý chỉ áp dụng đối với trường hợp “bất khả kháng” và được áp dụng cho những trường hợp như bệnh tật nặng, tiên lượng không thể chữa khỏi; di cư ra nước ngoài sinh sống lâu dài, không có ý định quay về đất nước (không bao gồm việc quay lại du lịch, thăm thân…).
 
Ở nước ta, ngay từ khi thực hiện BHXH theo cơ chế đóng hưởng (bắt đầu bằng Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 về Điều lệ BHXH), cũng có những quy định về hưởng BHXH một lần trong các chế độ BHXH như chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (suy giảm khả năng lao động từ 30% trở xuống). Đối với chế độ hưu trí, Điều lệ BHXH cũng quy định hưởng BHXH một lần đối với 02 trường hợp:
 
- Người có trên 30 năm đóng BHXH, ngoài được hưởng lương hưu hàng tháng, còn được hưởng BHXH một lần (Khoản 2 Điều 27).
 
- Người không đủ điều kiện hưởng lương hưu hàng tháng thì cứ mỗi năm đóng BHXH được hưởng tính bằng 01 tháng tiền lương bình quân làm căn cứ đóng BHXH hoặc chờ đến khi đủ tuổi đời thì được hưởng chế độ hưu trí hàng tháng (Điều 28).
 
Các Luật BHXH sau này như Luật BHXH 2006, Luật BHXH 2014 cũng đều có quy định về BHXH một lần. Riêng đối với chế độ hưu trí, có quy định về BHXH một lần (Điều 54, 55 và 56) đối với những trường hợp tương tự như Nghị định 12/CP nêu trên và mở rộng đối tượng (cho cả người ra nước ngoài định cư; bộ đội phục viên, xuất ngũ, thôi việc).
 
Luật BHXH 2014 quy định về BHXH một lần (Điều 60) như sau: Người lao động có thể yêu cầu hưởng BHXH một lần trong các trường hợp sau đây:
 
- Đủ tuổi hưởng lương hưu theo quy định tại các Khoản 1, 2 và 4 Điều 54 của Luật mà chưa đủ 20 năm đóng BHXH hoặc theo quy định tại Khoản 3 Điều 54 của Luật nhưng chưa đủ 15 năm đóng BHXH và không tiếp tục tham gia BHXH tự nguyện.
 
- Ra nước ngoài để định cư.
 
- Người đang bị mắc một trong những bệnh nguy hiểm đến tính mạng theo quy định của Bộ Y tế.
 
- Trường hợp người lao động quy định tại Điểm đ, e Khoản 1 Điều 2 của Luật khi phục viên, xuất ngũ, thôi việc mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu (Điểm đ: Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp QĐND; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ; sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật CAND; người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân; Điểm e: Hạ sĩ quan, chiến sĩ QĐND; hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn; học viên quân đội, công an, cơ yếu đang theo học được hưởng sinh hoạt phí).
 
Mức hưởng BHXH một lần được tính theo số năm đã đóng BHXH, cứ mỗi năm được tính như sau:
 
- 1,5 tháng mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH cho những năm đóng BHXH trước năm 2014.
 
- 02 tháng mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH cho những năm đóng BHXH từ năm 2014 trở đi.
 
- Trường hợp đóng BHXH chưa đủ 01 năm thì mức hưởng BHXH bằng số tiền đã đóng, mức tối đa bằng 02 tháng mức bình quân tiền lương đóng BHXH.
 
Mức hưởng BHXH một lần thực hiện theo quy định tại Khoản 2 điều này không bao gồm tiền nhà nước hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện, trừ trường hợp quy định tại Điểm c Khoản 1 điều này. Điều 60 được quy định tại Mục 4 về chế độ hưu trí. Như vậy, nội dung của Điều luật này là quy định cho những người có tham gia BHXH (cho chế độ hưu trí nói riêng) nhưng không đủ các điều kiện về thời gian đóng BHXH (Điểm a, b, c Khoản 1) hoặc không đủ cả điều kiện về tuổi đời và thời gian đóng BHXH (Điểm b, c, d Khoản 1) để được hưởng lương hưu hàng tháng. Quy định này nhằm đảm bảo lợi ích cho người lao động khi không thể được hưởng lương hưu. Đồng thời, cho phép họ có thể được hưởng lương hưu, nếu như họ muốn tiếp tục tham gia BHXH (theo hình thức tự nguyện hoặc bảo lưu thời gian đã đóng BHXH để khi có điều kiện tiếp tục tham gia BHXH). Vì vậy, Điều 60 có dùng cụm từ “người lao động có thể yêu cầu” để “rộng cửa” cho người lao động lựa chọn điều tốt nhất cho mình.
 
Vấn đề đặt ra ở đây là, như chúng ta đã biết, BHXH là một trong những trụ cột cơ bản của hệ thống ASXH của mỗi quốc gia. BHXH mạnh thì hệ thống ASXH quốc gia mới bền vững và ngược lại, khi BHXH không ổn định hoặc kém phát triển, hệ thống ASXH quốc gia sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Mục đích tham gia BHXH của người lao động là để có được sự bù đắp về thu nhập khi gặp phải những “rủi ro xã hội” trong quá trình lao động và có được cuộc sống đảm bảo sau khi hết tuổi lao động, được nghỉ hưu (và đương nhiên có được lương hưu). Do vậy, Luật BHXH (2014) không khuyến khích việc hưởng BHXH một lần (chỉ bàn ở chế độ hưu trí), trừ những trường hợp đặc biệt đã nêu trên, theo chúng tôi, vì hai lẽ:
 
- Thứ nhất, khi hưởng BHXH một lần, nghĩa là người lao động sẽ được nhận một khoản tiền nhất định (thường gọi là hưởng “một cục”), có thể giúp họ trong ngắn hạn, nhưng chưa thể đảm bảo cuộc sống dài hạn cho họ. Như vậy, nguy cơ về gánh nặng ASXH sẽ lại “chuyển” từ người lao động sang Nhà nước và xã hội, nhất là đối với những người khi nghỉ việc tuổi đã cao nhưng chưa đến mức tuổi nghỉ hưu (ví dụ như nhóm tuổi từ 40-50), đặc biệt là những đối tượng thuộc Điểm a, d của Khoản 1 Điều 60 nêu trên. Sẽ ra sao nếu một người ở độ tuổi 45, có 10 năm đóng BHXH với mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH là 3.000.000 VNĐ. Khi đó anh/chị ta nhận BHXH một lần là 45.000.000VNĐ (10 năm X 1,5 tháng lương/năm X 3.000.000VNĐ, đối với những trường hợp tham gia BHXH trước năm 2014). Anh/chị ta sẽ làm gì với số tiền này, liệu họ có sống đảm bảo được cuộc sống cho họ khoảng 30- 40 năm nữa không (giả sử tuổi thọ của họ là 75 tuổi hoặc 85 tuổi)? Ai sẽ là người “lo” cho họ khi họ bị ốm đau, không người chăm sóc trong khoảng 30-40 năm này, hoặc đơn giản hơn, khi họ nhận được số tiền một lần vài năm (ví dụ 5 năm sau vào năm 50 tuổi) thì phát hiện mắc bệnh nan y (ung thư chẳng hạn)? Chắc chắn là với số tiền đó họ không thể đảm bảo các chi trả cho chữa bệnh và cho cuộc sống. Và “gánh nặng” trước hết sẽ trao cho người thân (nếu có) hoặc Nhà nước hoặc xã hội.
 
- Thứ hai, nguyên tắc của BHXH là “số đông bù cho số ít”, nghĩa là càng nhiều người tham gia BHXH thì sự “san sẻ rủi ro” giữa những người tham gia BHXH càng tốt; Quỹ BHXH có quy mô càng lớn và nếu đầu tư và quản lý tốt, Quỹ BHXH sẽ góp phần đảm bảo thu nhập tốt hơn cho người lao động khi họ hưởng BHXH khi đang lao động, cũng như khi nghỉ hưu. Ngược lại, khi có nhiều người tham gia BHXH được một thời gian rồi không tham gia nữa, sẽ làm cho nguồn thu BHXH giảm và không ổn định, dẫn đến quy mô Quỹ BHXH không tăng và không ổn định. Vì theo quy định của Luật BHXH, ngoài người lao động đóng BHXH, người sử dụng lao động cũng phải đóng BHXH cho người lao động mà mình thuê mướn. Khi người lao động nghỉ việc không đóng BHXH nữa, đương nhiên, người sử dụng lao động cũng sẽ không phải đóng BHXH cho họ nữa. Điều này sẽ ảnh hưởng chung đến tính bền vững của cả hệ thống BHXH nói riêng và hệ thống ASXH quốc gia nói chung. Chính vì vậy, Luật BHXH quy định cho phép người lao động khi chưa cần thiết có thể không cần hưởng BHXH một lần mà có thể bảo lưu mức và thời gian đã đóng BHXH để có cơ hội được hưởng chế độ hưu trí sau này (ngay cả trong Nghị định 12/CP cũng có quy định này). Điều này còn cho phép người lao động khi bảo lưu thời gian đóng BHXH còn có thể hưởng các chế độ BHXH khác, như chế độ thai sản (đối với lao động nữ), chế độ tử tuất…
 
Tuy nhiên, có một thực tế là trong bối cảnh thị trường lao động nước ta là thị trường chưa phát triển, đa số lao động làm việc ở khu vực nông thôn và phi chính thức (chiếm khoảng 70% lực lượng lao động), nên tính di động của người lao động khá lớn. Hơn nữa, các doanh nghiệp Việt Nam đa phần là doanh nghiệp nhỏ và vừa (chiếm từ 80%-90%), sử dụng vừa ít lao động lại vừa không ổn định. Theo thống kê của Tổng cục Thống kê, năm 2014, cả nước có khoảng 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trên tổng số 830.000 doanh nghiệp đã đăng ký thành lập. Nhưng cũng có 67.823 doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể và người lao động bị mất việc. Điều này dẫn đến một thực trạng, có một bộ phận lao động sau một thời gian làm việc cho doanh nghiệp (thậm chí thời gian rất ngắn, nhất là ở các doanh nghiệp sản xuất có tính thời vụ), sau khi rời khỏi doanh nghiệp, không thể kiếm được việc làm ở những nơi có quan hệ lao động, họ sẽ chuyển sang làm việc ở khu vực phi chính thức, khu vực không có quan hệ lao động, hoặc đơn giản về quê làm nông nghiệp, nhất là vào thời kỳ suy thoái kinh tế. Như vậy, thời gian đóng BHXH rất ngắn so với quãng đời lao động của họ. Thực trạng này dẫn đến tâm lý, người lao động sau khi chấm dứt hợp đồng lao động, muốn được BHXH “trả” cho họ số tiền họ đã đóng BHXH, nghĩa là muốn được hưởng BHXH một lần, chứ không muốn “chờ” để hy vọng tham gia BHXH vào chu kỳ tiếp theo. Mặt khác, do công tác tuyên truyền pháp luật BHXH chưa kịp thời, nên nhiều người lao động chưa hiểu thấu đáo các quy định tại Điều 60 của Luật BHXH và mối quan hệ giữa điều luật này với các quy định khác của Luật BHXH.
 
Để khắc phục tình trạng trên, theo chúng tôi, cần có những giải pháp sau:
 
Thứ nhất, cần điều chỉnh, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, nhất là những văn bản dưới Luật BHXH theo hướng có những quy định linh hoạt để tạo điều kiện tối đa cho người lao động có thể tham gia lại vào hệ thống BHXH. Mặt khác, cũng nên có những quy định ràng buộc về số thời gian đã tham gia BHXH trước khi hưởng BHXH một lần hoặc ràng buộc về độ tuổi có thể hưởng BHXH một lần (ví dụ trên 50 tuổi). Ngoài ra, cần xem xét lại các quy định về BHXH tự nguyện và sự vận hành của hệ thống này để khuyến khích hơn nữa người lao động tham gia hệ thống này (nhất là những người đã từng tham gia BHXH bắt buộc). Cần nghiên cứu, xem xét bổ sung thêm các chế độ BHXH tự nguyện, ngoài hai chế độ là hưu trí và tử tuất.
 
Thứ hai, cần nhanh chóng hoàn thiện thể chế thị trường lao động để phát triển thị trường lao động một cách lành mạnh, tạo điều kiện cho những người đã rời khỏi thị trường lao động (phân khúc thị trường lao động chính thức) nhanh chóng quay trở lại phân khúc thị trường này (nghĩa là có việc làm mới trong khu vực có quan hệ lao động).
 
Thứ ba, cần làm rõ và hoàn thiện hệ thống ASXH quốc gia để một mặt phát huy được các nguồn lực trong xã hội nhằm bảo đảm ASXH; mặt khác, tránh được tình trạng hành chính hóa (đối với các cơ quan thực thi chính sách) hoặc lạm dụng, ỷ lại vào chính sách (đối với người thụ hưởng chính sách, trong đó có đối tượng đã hưởng BHXH một lần).
 
Thứ tư, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật BHXH. Việc truyên truyền pháp luật nói chung và pháp luật BHXH ở nước ta có tình trạng là chỉ nhắc lại văn bản, hoặc hình thức tuyên truyền thô, cứng, dẫn đến hiệu quả tuyên truyền không cao. Vì vậy, cần đa dạng hóa các hình thức, phương thức tuyên truyền về pháp luật BHXH, nhất là phải làm cho người lao động hiểu rõ lợi ích trước mắt, lợi ích lâu dài của việc tham gia BHXH của người lao động, cũng như hệ lụy lâu dài trong cuộc sống của người lao động khi chỉ nghĩ về lợi ích trước mắt, dù là lợi ích chính đáng./.

Nguồn tin: (Theo Tạp chí BHXH)

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn